اعاده دادرسی چیست؟

اعاده دادرسی به درخواست رسیدگی مجدد به یک حکم قطعی در مواردی گفته می‌شود که یکی از جهات قانونی مقرر وجود داشته باشد. این طریق اعتراض، جنبه استثنایی دارد و دادگاه نمی‌تواند صرفاً به دلیل نارضایتی شخص از نتیجه پرونده، حکم قطعی را دوباره بررسی کند.

برای مثال، اگر پس از صدور حکم مشخص شود سندی که مبنای رأی قرار گرفته جعلی بوده یا سند مهمی که می‌توانسته در نتیجه پرونده مؤثر باشد در زمان رسیدگی در اختیار متقاضی نبوده است، امکان بررسی شرایط اعاده دادرسی مطرح می‌شود.

مبنای قانونی اعاده دادرسی

مواد ۴۲۶ تا ۴۴۱ قانون آیین دادرسی مدنی، مقررات مربوط به اعاده دادرسی را بیان می‌کنند. ماده ۴۲۶ مهم‌ترین ماده در این زمینه است و جهات قانونی درخواست اعاده دادرسی را مشخص می‌کند.

بر اساس این ماده، اعاده دادرسی نسبت به احکامی که قطعیت یافته‌اند، در جهات مقرر قانونی امکان‌پذیر است.

جهات اعاده دادرسی چیست؟

ماده ۴۲۶ قانون آیین دادرسی مدنی جهات مشخصی را برای اعاده دادرسی بیان کرده است. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

• موضوع حکم، مورد ادعای خواهان نبوده باشد.
• حکم بیشتر از میزان خواسته صادر شده باشد.
• در مفاد یک حکم تضاد وجود داشته باشد که ناشی از استناد به اصول یا مواد متضاد باشد.
• حکم صادرشده با حکم دیگری درباره همان دعوا و همان اصحاب دعوا، که قبلاً توسط همان دادگاه صادر شده، بدون وجود سبب قانونی متعارض باشد.
• طرف مقابل حیله و تقلبی به‌کار برده باشد که در حکم دادگاه مؤثر بوده است.
• حکم بر اساس اسنادی صادر شده باشد که پس از صدور حکم، جعلی بودن آنها ثابت شده باشد.
• پس از صدور حکم، اسناد و مدارکی به دست آید که دلیل حقانیت درخواست‌کننده باشد و ثابت شود در جریان دادرسی مکتوم بوده و در اختیار او نبوده است.

این موارد در ماده ۴۲۶ احصا شده‌اند و طرح اعاده دادرسی باید بر یکی از جهات قانونی قابل استناد منطبق باشد.

مهلت اعاده دادرسی چقدر است؟

مطابق ماده ۴۲۷ قانون آیین دادرسی مدنی، مهلت درخواست اعاده دادرسی برای اشخاص مقیم ایران ۲۰ روز و برای اشخاص مقیم خارج از کشور ۲ ماه است.

در مورد آرای حضوری قطعی، این مهلت از تاریخ ابلاغ آغاز می‌شود. درباره آرای غیابی، مبدأ مهلت طبق مقررات ماده ۴۲۷ با توجه به پایان مهلت واخواهی و تجدیدنظر تعیین می‌شود.

البته برای برخی جهات، قانون مبدأ متفاوتی در نظر گرفته است. برای نمونه، در صورت استناد به جعل یا حیله و تقلب، مهلت از تاریخ ابلاغ حکم نهایی مربوط به اثبات جعل یا حیله و تقلب محاسبه می‌شود و درباره اسناد مکتوم نیز مبدأ مهلت از تاریخ وصول یا اطلاع از وجود آن سند خواهد بود.

اعاده دادرسی به علت کشف اسناد جدید

یکی از مهم‌ترین جهات اعاده دادرسی، کشف اسناد و مدارکی است که می‌توانند حقانیت درخواست‌کننده را اثبات کنند، مشروط بر اینکه ثابت شود این اسناد در زمان رسیدگی مکتوم بوده و در اختیار متقاضی قرار نداشته‌اند.

بنابراین صرف اینکه شخص پس از صدور حکم مدرکی پیدا کند، به تنهایی کافی نیست. باید شرایط قانونی مربوط به مکتوم بودن و در اختیار نبودن سند در زمان رسیدگی نیز وجود داشته باشد.

ماده ۴۳۰ قانون آیین دادرسی مدنی نیز در این حالت، تاریخ وصول سند یا اطلاع از وجود آن را برای محاسبه مهلت مورد توجه قرار داده است.

اعاده دادرسی به علت جعل سند یا حیله و تقلب

در صورتی که حکم بر مبنای سندی صادر شده باشد که پس از صدور حکم جعلی بودن آن ثابت شود، یکی از جهات قانونی اعاده دادرسی می‌تواند محقق شود.

همچنین اگر طرف مقابل حیله یا تقلبی انجام داده باشد که در صدور حکم مؤثر بوده، این موضوع می‌تواند از جهات درخواست اعاده دادرسی باشد. در چنین مواردی، نحوه اثبات جعل یا حیله و تقلب و ارتباط آن با حکم صادرشده اهمیت زیادی دارد.

طبق ماده ۴۲۹، در موارد جعل یا حیله و تقلب، مهلت اعاده دادرسی از تاریخ ابلاغ حکم نهایی مربوط به اثبات آن محاسبه می‌شود.

اعاده دادرسی اصلی و طاری چیست؟

اعاده دادرسی اصلی

در اعاده دادرسی اصلی، شخص نسبت به حکمی که مستقلاً مورد نظر اوست و شرایط قانونی اعاده دادرسی را دارد، درخواست رسیدگی مجدد می‌کند.

اعاده دادرسی طاری

اعاده دادرسی طاری زمانی مطرح می‌شود که در جریان یک دادرسی، حکمی به‌عنوان دلیل یا مستند مورد استناد قرار گیرد و شخصی که حکم علیه او مورد استناد قرار گرفته، نسبت به آن حکم ادعای وجود یکی از جهات اعاده دادرسی داشته باشد.

انتخاب نوع صحیح اعاده دادرسی و رعایت تشریفات آن باید با توجه به وضعیت پرونده و زمان طرح دعوا انجام شود.

نحوه ثبت درخواست اعاده دادرسی

مرحله اول؛ بررسی قطعی بودن حکم

ابتدا باید مشخص شود رأی مورد نظر قطعی شده و موضوع در محدوده احکام قابل اعاده دادرسی قرار می‌گیرد.

مرحله دوم؛ پیدا کردن جهت قانونی

مهم‌ترین مرحله، تطبیق وضعیت پرونده با یکی از جهات ماده ۴۲۶ است. صرف وجود اشتباه یا نارضایتی از رأی، برای اعاده دادرسی کافی نیست.

مرحله سوم؛ بررسی مهلت

تاریخ ابلاغ رأی و در موارد خاص تاریخ اثبات جعل، حیله و تقلب یا کشف سند مکتوم باید مشخص شود.

مرحله چهارم؛ آماده‌سازی مدارک

رأی مورد اعتراض و اسنادی که مبنای درخواست اعاده دادرسی هستند باید آماده و منظم شوند.

مرحله پنجم؛ ثبت درخواست

درخواست اعاده دادرسی باید مطابق تشریفات قانونی ثبت و مرجع صالح برای رسیدگی نیز با توجه به نوع پرونده مشخص شود.

مرحله ششم؛ رسیدگی دادگاه

دادگاه ابتدا جهتی را که برای اعاده دادرسی مورد استناد قرار گرفته بررسی می‌کند و در صورت وجود شرایط قانونی، پرونده در مرحله رسیدگی مجدد قرار می‌گیرد.

مدارک لازم برای اعاده دادرسی

• تصویر دادنامه قطعی مورد اعتراض
• مدارک هویتی متقاضی
• اسناد و مدارک اثبات‌کننده جهت اعاده دادرسی
• در صورت وجود، حکم یا سند مربوط به اثبات جعل
• مدارک مربوط به اثبات حیله یا تقلب مؤثر در رأی
• مدارک مربوط به تاریخ کشف یا وصول اسناد مکتوم
• وکالت‌نامه، در صورت اقدام از طریق وکیل

مدارک مورد نیاز به جهت اعاده دادرسی بستگی دارد و باید به‌گونه‌ای انتخاب شوند که ارتباط آنها با یکی از جهات قانونی قابل اثبات باشد.

آیا اعاده دادرسی باعث توقف اجرای حکم می‌شود؟

صرف ثبت درخواست اعاده دادرسی را نباید به معنای توقف خودکار اجرای حکم دانست. آثار درخواست و تصمیم درباره ادامه یا توقف عملیات اجرایی تابع مقررات مربوط و شرایط پرونده است.

به همین دلیل، اگر حکم در حال اجرا باشد، موضوع اجرای حکم نیز باید همزمان بررسی شود تا در صورت وجود شرایط قانونی، اقدامات لازم برای جلوگیری از ایجاد آثار جبران‌ناپذیر انجام شود.

تفاوت اعاده دادرسی و تجدیدنظرخواهی

بنابراین اعاده دادرسی جایگزین معمول تجدیدنظرخواهی نیست و نمی‌توان صرفاً به دلیل پایان یافتن مهلت تجدیدنظر، بدون وجود جهت قانونی، از اعاده دادرسی استفاده کرد.

اعاده دادرسی حقوقی یا کیفری؟

اعاده دادرسی در امور حقوقی و کیفری مقررات متفاوتی دارد. این مقاله درباره اعاده دادرسی حقوقی و مقررات قانون آیین دادرسی مدنی است.

در امور کیفری نیز قانون آیین دادرسی کیفری نهاد مستقلی برای اعاده دادرسی پیش‌بینی کرده است و ماده ۴۷۴ موارد پذیرش آن را درباره احکام محکومیت قطعی مشخص کرده است.

سؤالات متداول درباره اعاده دادرسی